De Onmisbare Grote Grazers van Nationaal Park Zuid-Kennemerland

6 januari 2026

Ter ere van het 30-jarig jubileum van Nationaal park Zuid-Kennemerland trekt IVN’er Mathilde Lawalata eropuit om verschillende mensen in en om het Nationaal Park te bevragen over hun band met dit unieke natuurgebied. Vandaag interviewt ze boswachter Simone de Maat. 

Het landschap is magisch mooi wit. De natuur is bedekt met een dikke laag sneeuw en de zon schijnt. Her en der genieten dik ingepakte wandelaars van het winterse natuurtafereel. Simone de Maat – 6 jaar boswachter bij PWN – neemt IVN’er Mathilde Lawalata mee Nationaal Park Zuid-Kennemerland in. Samen gaan ze op zoek naar grote grazers in het park. We gaan op zoek naar grote grazers in het park. Welke rol spelen deze dieren in het park en hoe leven mensen met ze samen?

In Nationaal Park Zuid-Kennemerland sieren sinds 2005 grote grazers het landschap en vormen ze een belangrijke schakel in het duinecosysteem. Ze zijn een van de iconen van het Nationaal Park. De in 2007 geïntroduceerde wisent, het grootste nog levende landzoogdier van Europa, is daarbij hét boegbeeld van de grote grazers. Daarnaast grazen hier koniks, Exmoors, Schotse hooglanders en schapen, elk met hun eigen graaspatroon en bijdrage aan de biodiversiteit. Waar bezoekers bij de introductie van de grote grazers nog wat huiverig waren voor deze vrij in het wild levende dieren, zijn ze nu niet meer weg te denken uit het Nationaal Park en heeft angst plaatsgemaakt voor trots.

Door hun graasgedrag voorkomen deze dieren dat duinen dichtgroeien met ruig grasland en struikgewas – een proces dat door neerslag van stikstof in de grond en een afname van konijnenpopulaties wordt versterkt. De manier waarop zij grazen zorgt voor een mozaïek in het landschap: van open zandvlakten tot bloemrijke graslanden met rijke insecten- en vogelpopulaties.

“Grazers zijn onderdeel van het systeem, niet een middel”

Stapvoets rijden we door het winterse landschap. Boswachter Simone de Maat – samen met een collega verantwoordelijk voor de portefeuilles grazers én communicatie bij PWN – legt uit: “Grazers zijn onderdeel van het ecosysteem. Ze spelen een natuurlijke rol in het gebied en beïnvloeden het landschap, door bijvoorbeeld gras te eten en ruimte te maken voor andere planten. We kijken naar de lange termijn. We vertrouwen erop dat veel dingen zichzelf regelen als je de natuur de ruimte geeft. We doen niet aan micromanagen en laten de natuur haar gang gaan. Alleen als het echt nodig is, grijpen we in.”

Niet meteen ingrijpen

Na een aantal droge jaren gevolgd door een nat seizoen en vorig jaar weer een warme, drogere zomer, is er veel meer biomassa in het duin aanwezig dan de grazers kunnen weg eten. “De vraag komt dan bij ons op of er meer grazers nodig zijn. Dit houden we goed in de gaten, maar we grijpen niet meteen in. De mens wil snel resultaat, maar het gaat om de lange termijn processen. Alles in de natuur hangt met elkaar samen en de natuur lost het vaak zelf op. Zo laten we steeds vaker dode dieren in het park liggen, uit het zicht van bezoekers. Hier profiteren andere dieren van, zoals vogels en kleinere dieren. Daarnaast is het mooi dat zo’n dier blijft liggen, zodat andere dieren afscheid kunnen nemen. We weten dankzij onderzoek dat deze sociale dieren hier behoefte aan hebben.

Verschillende grazers, verschillende rollen

Elke grazer is uniek en heeft een eigen rol in het duinecosysteem:

• Wisent: eet eikels in de herfst voor vetopslag in de winter, en creëert open zandplekken met zandbaden – ideaal voor hagedissen, zandbijen en duinviooltjes.
• Schotse hooglander: Ook wel de grasmaaiers van het Nationaal Park genoemd: robuuste herkauwers die lange, ruige grassen met hun tong te lijf gaan helpen de vegetatie in toom te houden.
• Konik en Exmoor: eten graag korter gras, en grazen groepsgewijs waardoor velden van kort gegraasde duingraslanden ontstaan.
• Schaap: gericht en incidenteel inzetbaar, onder meer om invasieve Amerikaanse vogelkers te bestrijden.

 

Samenwerking en leefgebieduitbreiding

Het beheer van de grazers gebeurt in coördinatie met terreinbeheerders Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en PWN. Twee keer per jaar komen we samen om te overleggen en af te stemmen. Sinds de opening van de natuurbrug bij Middenduin kunnen dieren als koniks en hooglanders oversteken naar nieuwe delen van het park. Een opvallend detail: de hooglanders maken gebruik van deze verbinding. De koniks zijn overgestoken naar de Kennemerduinen en daar gebleven. Ze hebben zich aangesloten bij de grotere groep die daar al leefde.

Mensen & grazers: afstand, respect én bewondering

Dan zien we aan de andere kant van Het Vogelmeer een groep Schotse hooglanders grazen. “Ik kan zo genieten van kijken naar dieren in hun natuurlijke omgeving. Hoe wilder, hoe indrukwekkender! En we dragen in het Nationaal Park bij aan het behoud van de zeldzame wisent, dat is toch geweldig! Ik zie het liefst dat mensen ontzag voor de grote grazers hebben. Dat ze op afstand blijven, ze zeker niet voeren en respectvol met ze omgaan. Het zijn ten slotte dieren die vrij in de duinen leven.”

Simone bestudeert de hooglanders met haar verrekijker. Dan: “Kijk, die wandelaar komt te dichtbij. Veel dichterbij dan de 25 meter afstand die mensen moeten houden. Bij wisenten is het zelfs 50 meter afstand.” Simone pakt de megafoon en roept: ‘Graag afstand houden!’ De wandelaar geeft hier meteen gehoor aan.

Een levend onderzoeksgebied

In samenwerking met meerdere organisaties – van universiteiten en gemeenten tot Land- en Tuinbouw Organisatie (LTO) – onderzoekt het ‘WildlifeNL Project’ hoe mensen en (semi-)wilde dieren in hetzelfde landschap kunnen blijven samenleven. Nationaal Park Zuid-Kennemerland fungeert daarbij als living lab. “Waar mensen vroeger bang waren voor de grazers, komen ze nu speciaal naar het Nationaal Park voor deze dieren en komen ze steeds vaker te dichtbij. Dit is niet prettig voor de dieren en kan zorgen voor ongelukken. We moeten een manier vinden om samen te leven, waarbij de natuur en mensen rekening met elkaar houden.”, aldus Simone.

Tip van Simone voor bezoekers

Als we na een prachtige rit door het witte landschap weer terug zijn bij de ingang van het Nationaal Park, geeft Simone nog 1 tip voor bezoekers: “Observeer, probeer hun gedrag te begrijpen en laat ze rustig eten en rusten. Geniet van de grazers door ze op afstand te bewonderen in hun eigen leefgebied.”