19 maart 2026
Ter ere van het 30-jarig jubileum van Nationaal park Zuid-Kennemerland trekt IVN’er Mathilde Lawalata eropuit om verschillende mensen in en om het Nationaal Park te bevragen over hun band met dit unieke natuurgebied. Vandaag interviewt ze Rien de Vries.
Het is een grauwe dag op Buitenplaats Elswout. De lucht hangt zwaar boven de oude bomen en de paden glanzen van het vocht. Toch is het meteen duidelijk hoe bijzonder dit gebied is. Zelfs zonder zon, zonder het frisse groen van het voorjaar en zonder de duizenden stinzenplanten die straks weer bloeien. Hier, tussen oranjerie, hertenkamp en slingerende lanen, lijkt de tijd even stil te staan. Alsof ergens op het terras een 18eeeuws gezin theedrinkt en gasten ontvangt. “Dat gevoel,” zegt boswachter Rien de Vries, “dat maakt Elswout zo uniek.”
Rien werkt inmiddels acht jaar voor Staatsbosbeheer op Elswout. “Ik ben begonnen als leerling,” vertelt hij. “Ik kwam uit de IJsselvallei en was eigenlijk gewoon nieuwsgierig naar de Randstad. Het idee was: een half jaar, dan zie ik wel weer verder. Maar dat half jaar werd een jaar. Uiteindelijk werd ik boswachter publiek en verhuisde ik naar Haarlem.” De aantrekkingskracht van het gebied is groot. “Dit is zo’n dynamische omgeving, met alle buitenplaatsen, duinen, recreatiegebieden, natuur rond de stad en kuststroken langs het Gooi- en Eemmeer. Echt uniek.”
In de 17e eeuw was Zuid-Kennemerland dé plek voor Amsterdamse kooplieden om een buitenplaats te bouwen. “Je kon hier gasten ontvangen, jagen, tonen hoe goed je het had,” zegt Rien. “Er was ruimte, betaalbare grond, en het lag dicht bij de stad. Buitenplaatsen waren eigenlijk de vakantiehuizen van toen.”
Van die historie zie je op Elswout nog altijd de verschillende tijdsinvloeden terug: Franse strakheid, klassieke zichtlijnen en later de romantische slingerlanen van de landschapsstijl. “Hoe we nu de tuinen en parkbossen kennen, is het werk van verschillende architecten uit verschillende periodes. En nog steeds ontdekken we nieuwe dingen. Elke boom, zandkorrel en steen heeft een verhaal.”
De buitenplaatsen vormen niet alleen groene oases aan de westkant van Haarlem en andere dorpen rond het park, ze zijn ook iconen van Nationaal Park ZuidKennemerland. “Het zijn stukjes geschiedenis die je kunt bewandelen,” zegt Rien. Naast Elswout liggen hier nog vijf andere buitenplaatsen en landgoederen die toegankelijk zijn voor het publiek: Duin en Kruidberg, Koningshof, Duinvliet en Duinlust. Elk met een eigen karakter, architectuur en verhaal – van imposante landhuizen tot romantische slingerpaden en oude moestuinen. “Samen laten ze zien hoe cultuur en natuur hier al eeuwenlang hand in hand gaan,” legt Rien uit. “Het zijn tuinen van vroeger, maar met de ecologie van nu.” De iconenboekjes van Nationaal Park Zuid-Kennemerland vertellen die verhalen verder: over zichtlijnen, follies (bouwwerken met een knipoog zonder echte functie), stinzen en het ontwerp van de buitenplaatsen die volledig zijn aangelegd. Juist die combinatie maakt de buitenplaatsen zo waardevol voor de identiteit van het Nationaal Park.
In de afgelopen dertig jaar zijn de historische buitenplaatsen veranderd door een combinatie van natuurherstel en cultuurhistorisch onderhoud. Rond Elswout, Duinlust en Duinvliet zijn lanen, paden en monumentale bomen én gebouwen hersteld om het unieke erfgoed veilig en toekomstbestendig te houden. Tegelijkertijd is in de omringende duinlandschappen intensief gewerkt aan het terugbrengen van openheid en dynamiek: woekerende struiken werden verwijderd, waterhuishouding verbeterd en duinvalleien verbreed om karakteristieke soorten als parnassia en duinviooltje weer ruimte te geven. Deze maatregelen versterken niet alleen de biodiversiteit, maar ook de historische buitenplaatsen zelf, die profiteren van het herstel van het natuurlijke duinsysteem waar zij al eeuwenlang onderdeel van zijn.
In de afgelopen tijd is het bezoekersaantal enorm toegenomen. Rien vertelt: “Het is geweldig dat mensen hun ommetje hebben gevonden, maar het brengt ook uitdagingen mee. De druk op de natuur is fors toegenomen. Tijdens corona was het zó druk dat we het terrein zelfs tijdelijk moesten sluiten. Toch brengt de toename van bezoekers ook voordelen met zich mee. Mensen leerden het gebied kennen en raakten erbij betrokken. “Onze directe buren, die hier dagelijks wandelen, meldden zich massaal aan als vrijwilliger. Als we een vrijwilligersvacature hebben, is het aantal reacties enorm. De betrokkenheid zorgt ook dat mensen uit de omgeving willen weten wat er gebeurt en waarom. Ze kijken mee met een kritische blik. Dat maakt ons werk uitdagender. Je moet goed blijven uitleggen wat je doet en waarom.”
De crowdfundingactie voor de historische follies laat zien hoe groot de betrokkenheid van het publiek is. Folly’s zijn gekkigheidjes of bouwwerkjes die sterk tot de verbeelding spreken. Met name eind 18de tot begin 19de eeuw was het in de mode om een folly als toevoeging aan je landgoed of buitenplaats te bouwen. “Meer dan 50.000 euro is opgehaald voor de restauratie! Dat zegt iets over hoeveel mensen zich betrokken voelen bij dit gebied.”
Bezoekers wandelen op de buitenplaatsen voor uiteenlopende redenen: “De een komt voor de architectuur, de ander voor het verhaal, en weer een ander voor de natuur en de stinzenplanten.” Die stinzen – winterakonieten, krokussen en Oosterse sterhyacinten – werden ooit aangeplant voor kleur in het vroege voorjaar en hebben zich sindsdien verwilderd. “Het is nu echt een eigen ecosysteem. Maar het vraagt ook om specialistisch beheer. Je kunt hier niet zomaar met een voertuig rijden. Bladeren weghalen doen we met de hand of met lichte machines. Anders verdwijnen die soorten.” Ook honderden soorten paddenstoelen, vleermuizen, bosuilen en oude bomen dragen bij aan de unieke ecologie van Elswout. “Het een kan niet zonder het ander.”
Sommige ingrepen zijn groot. Na een zware storm enkele jaren geleden, sneuvelden veel bomen en verdween een deel van de lanen. “We hebben stekjes genomen van de oude lindes uit begin 1800 en die opgekweekt voor nieuwe aanplant. Zo behoud je het genetische materiaal én de historische structuur.” Andere ingrepen zijn subtieler: moshellingen bladvrij houden, paden herstellen, stinzenvelden op de juiste manier beheren. Maar soms wringt het. “Door blad te verwijderen verarmt de bodem, en in hete zomers hebben de beuken het zwaar. Dan moet je keuzes maken: ga je voor cultuur, of voor natuur? Soms kiezen we voor het planten van een andere soort, zoals tamme kastanje of plataan die klimaat bestendiger zijn, zodat de volgende generaties ook kunnen genieten van deze bijzondere plekken vol natuur en cultuurhistorie. Het draait altijd om balans.”
Recreatiedruk blijft een punt van aandacht. Met zonering, duidelijke wandelroutes, borden, vrijwilligers, en gastvrouwen en -heren houdt Staatsbosbeheer het gebied leefbaar. “Het liefst laat ik het gebied aan iedereen zien,” zegt Rien. “Maar kwetsbare natuur moet je ook beschermen. Daarom is uitleg zo belangrijk en niet alles kan altijd overal.”
Met speelse kinderroutes, audioverhalen over 17eeeuws pochen, educatie in samenwerking met IVN Natuureducatie en gidsen, probeert Elswout kinderen en jongeren te verbinden met het gebied. “Het is ontzettend leuk om de verwondering te zien. Je ziet ze genieten.”
Voor Rien is het 30-jarig jubileum van het Nationaal Park een moment om trots te zijn. “We zorgen hier al drie decennia voor topnatuur en cultuurhistorie waar mensen van kunnen genieten. De samenwerking tussen Natuurmonumenten, PWN, Staatsbosbeheer, gemeente, IVN Natuureducatie en vele vrijwilligers – dat maakt het mogelijk.” De nieuwe vaste tentoonstelling in het bezoekerscentrum noemt hij een mijlpaal. “Een plek waar het verhaal van het Nationaal Park écht beleefd kan worden.”
Over 30 jaar hoopt Rien dat alle gebouwen op Elswout opnieuw een functie hebben, dat het beheer toekomstbestendig is en dat de sprookjesachtige sfeer behouden blijft. “En dat iedereen die hier woont en wandelt weet waarom het zo bijzonder is. Als mensen er meer van gaan houden, gaan ze er ook beter voor zorgen.”
We lopen nog een klein rondje over de buitenplaats. Het weer is iets opgeklaard, de eerste krokussen staan in bloei en de grote bonte specht laat van zich horen. Het is rustig, we komen enkele wandelaars tegen. “Moet je ergens een kaartje kopen? Vraagt een bezoeker aan Rien. “Nee hoor, u mag hier gewoon wandelen.” We lopen over een lange laan, langs een moshelling en in de verte zien we de opvallend blauw geschilderde oranjerie. Het verleden lijkt nooit ver weg op Elswout – en misschien is dat precies wat dit landschap zo betoverend maakt.
Benieuwd naar andere verhalen rondom het jubileum? Ga naar 30 Jaar Nationaal Park Zuid-Kennemerland – Nationaal Park Zuid-Kennemerland
Ter ere van het 30-jarig jubileum van Nationaal park Zuid-Kennemerland trekt IVN’er Mathilde Lawalata eropuit om verschillende mensen in en om het Nationaal Park te bevragen over hun band met dit unieke natuurgebied. Vandaag interviewt ze Rien de Vries.
Voor veel vogels en andere dieren is het broedseizoen een gevoelige tijd waarin ze rust nodig hebben om veilig hun nest te bouwen en jongen groot te brengen. Lees hier het verhaal van de houtsnip, waarin deze vogel vertelt over deze bijzondere periode — en waarom het fijn is als bezoekers hier extra rekening mee houden.
Joeri Kabalt is gefascineerd door verwondering, verhalen, rituelen en de natuur. Ze woont in Haarlem en doet in de duinen een Dwaal-Onderzoek naar de potentie van verwondering als tegengif voor vervreemding. Op Verwonderpost schrijft ze over haar experimenten en inzichten. Joeri is als veranderkundige en actie-onderzoeker verbonden aan Kessels & Smit, The Learning Company en is auteur van meerdere boeken over verwondering, verhalen en verandering. Maandelijks nemen we je mee in een van haar blogs over haar ervaringen in Nationaal Park Zuid-Kennemerland.
